زمان تقریبی مطالعه: 8 دقیقه
 

آیه هجرت





نود و هفتمین آیه سوره نساء، دربردارنده حکم هجرت است


۱ - سرنوشت متخلفان از هجرت



در این آیه به سرنوشت شوم کسانی اشاره شده که در ظاهر مسلمان بودند؛ اما هجرت نکردند و سرانجام در صفوف مشرکان جان سپردند. آنان در حالی که به نفس خویش ستم روا داشته‌اند، در پاسخ به فرشتگان قبض روح کننده، علت هجرت نکردنشان را استضعاف و زیر فشار بودن خویش می‌شمرند. اما عذر آنان پذیرفته نمی‌شود؛ با این استدلال که سرزمین خداوند پهناور است و برای حفظ دین باید هجرت کرد: {ان الذین توفاهم الملائکة ظالمی انفسهم قالوا فیم کنتم قالوا کنا مستضعفین فی الارض قالوا الم تکن ارض الله واسعة فتهاجروا فیها فاولئک ماواهم جهنم وساءت مصیرا}.

۲ - زمینه سازی هجرت



در پی بیعت عقبه میان پیامبر گرامی (صلی الله علیه و اله) و گروهی از مردم مدینه، زمینه هجرت بسیاری از مسلمانان به آن شهر، پیش از هجرت رسول خدا (صلی الله علیه و اله) فراهم شد.
[۳] تاریخ طبری، ج۲، ص۹۶.
[۴] تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۷.
با هجرت ایشان به مدینه، صف مؤمنان از مشرکان به روشنی جدا گشت. از این رو، آیه ۹۷ نساء/ ۴ که به آیه هجرت معروف است،
[۵] . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۵-۳۱۶.
[۶] الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵-۲۰۶.
پس از غزوه بدر درباره گروهی نازل شد که در مکه اسلام آوردند و هجرت نکردند.
[۷] . البدایة و النهایه، ج۳، ص۳۶۰.


۳ - روایت‌های شان نزول



روایت‌های شان نزول این آیه، مختلفند:
۱. گروهی در مکه به خدا و رسولش ایمان آوردند؛ اما از هجرت با ایشان تخلف کردند و به سبب تهدید سران قریش که هر کس با آنان به سوی بدر حرکت نکند خانه اش خراب و اموالش مصادره خواهد شد،
[۹] . البدایة و النهایه، ج۳، ص۳۶۰.
[۱۰] الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
گروهی از آنان همراه مشرکان به جنگ بدر رفتند و به دست مسلمانان کشته شدند. پس از جنگ، مسلمانان با این پندار که این گروه از مسلمانان با کراهت در صف مشرکان قرار گرفته و کشته شده‌اند، برای آنان استغفار کردند. بدین جهت آیه هجرت نازل شد
[۱۱] . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۶.
[۱۲] الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
و از حال آنان خبر داد.
[۱۳] . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۵-۳۱۶.
بر پایه گزارشی، از سوال و جواب فرشتگان قبض روح کننده از این افراد، برمی آید که آنان مسلمان بوده‌اند؛ گرچه بر اثر ترک هجرت،قرآن از آنان به {ظالمی انفسهم} تعبیر می‌کند. اگر آنان مسلمان نبودند، چنین پرسش‌هایی از آنان نمی‌شد.
[۱۷] تفسیر قرطبی، ج۵، ص۳۴۶.


۲. بر پایه گزارشی دیگر، گروهی در مکه اظهار ایمان کردند؛ اما هنگام مشاهده کم شمار بودن مسلمانان در غزوه بدر دچار تردید شدند و پنداشتند که مسلمانان به واسطه دینشان دچار غرور گشته‌اند.
[۱۸] . مجمع البیان، ج۳، ص۱۵۰.
[۱۹] روض الجنان، ج۶، ص۷۸.
[۲۰] فتح القدیر، ج۱، ص۵۰۱.
از این رو، به گفته مفسران مقصود از {ظالمی انفسهم} در آیه هجرت،کفر آنان است
[۲۲] مجمع البیان، ج۳، ص۱۵۱.
[۲۳] التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۱۲.
که سرانجام در حال ارتداد کشته شدند و آیه هجرت درباره آن‌ها نازل شد.

بر پایه نقل‌ها
[۲۵] . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۷-۳۱۸.
[۲۶] الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
[۲۷] فتح القدیر، ج۱، ص۵۰۴.
و روایتی از امام باقر علیه السلام کسانی که در غزوه بدر کشته شدند و آیه هجرت درباره آنان نازل شد، پنج نفر بودند: قیس بن فاکه بن مغیره،حارث بن زمعه، قیس بن ولید، ابوالعاص بن میته و علی بن امیة بن خلف.

۳. در غزوه بدر هنگامی که عباس عموی پیامبر۹،عقیل و نوفل به دست مسلمانان اسیر شدند، رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به عباس فرمود تا فدیه آزادی خود و برادر زاده‌اش، عقیل، را بپردازد. عباس پاسخ داد: ما به سوی قبله تو نماز گزاردیم و به آنچه تو شهادت دادی، شهادت دادیم. پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: شما دشمنی کردید و با شما دشمنی شد. سپس این آیه را تلاوت کرد:
[۳۰] . تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۴۵.
[۳۱] الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۶.
{الم تکن ارض الله واسعة فتهاجروا فیها... } .

۴ - فرع ففهی



آیه هجرت افزون بر بیان حال مسلمانان تارک هجرت و کیفیت برخورد فرشتگان مرگ با آن‌ها، در بردارنده حکم وجوب هجرت بر هر مسلمانی است که در زیستگاه خویش قادر به اقامه شعائر دین نباشد.
[۳۶] . جامع البیان، ج۴، ص۳۱۷-۳۱۸.
از این رو، با نازل شدن آیه هجرت،اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و اله) در مدینه به کسانی که در مکه مسلمان شده و به مدینه هجرت نکرده بودند، نامه نوشتند که اقرار و اسلام ایشان پذیرفته نیست، مگر با هجرت.
[۴۰] الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
بر پایه گزارشی، پس از نزول آیه هجرت، رسول خدا افرادی را برای اعلان این آیه به مکه فرستاد. برخی مفسران از آیات ۹۷-۹۹ نساء/۴ به آیات هجرت تعبیر کرده‌اند.
[۴۲] . مجمع البیان، ج۳، ص۱۵۲.



۵ - منابع




(۱). البدایة و النهایه، ابن کثیر (م. ۷۷۴ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
(۲). تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، الطبری (م. ۳۱۰ق.) ، به کوشش گروهی از علما، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۳ق.
(۳). تاریخ الیعقوبی، احمد بن یعقوب (م. ۲۹۲ق.) ، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
(۴). التبیان، الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، به کوشش العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
(۵). تفسیر ابن کثیر (تفسیر القرآن العظیم)، ابن کثیر (م. ۷۷۴ق.) ، به کوشش شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
(۶). التفسیر الکبیر، الفخر الرازی (م. ۶۰۶ق.) ، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۱۳ق.
(۷). تفسیر بغوی (معالم التنزیل)، البغوی (م. ۵۱۰ق.) ، به کوشش خالد عبدالرحمن، بیروت، دار المعرفه.
(۸). تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن)، القرطبی (م. ۶۷۱ق.) ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
(۹). تفسیر نور الثقلین، العروسی الحویزی (م. ۱۱۱۲ق.) ، به کوشش رسولی محلاتی، اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش.
(۱۰). جامع البیان، الطبری (م. ۳۱۰ق.) ، به کوشش صدقی جمیل، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
(۱۱). الدر المنثور، السیوطی (م. ۹۱۱ق.) ، بیروت، دار المعرفه، ۱۳۶۵ق.
(۱۲). روح المعانی، الآلوسی (م. ۱۲۷۰ق.) ، به کوشش علی عبدالباری، بیروت، ۱۴۱۵ق.
(۱۳). روض الجنان، ابوالفتوح رازی (م. ۵۵۴ق.) ، به کوشش یاحقی و ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش.
(۱۴). الصافی، الفیض الکاشانی (م. ۱۰۹۱ق.) ، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۲ق.
(۱۵). الطبقات الکبری، ابن سعد (م. ۲۳۰ق.) ، بیروت، دار صادر.
(۱۶). فتح القدیر، الشوکانی (م. ۱۲۵۰ق.) ، بیروت، دار المعرفه.
(۱۷). الکشاف، الزمخشری (م. ۵۳۸ق.) ، مصطفی البابی، ۱۳۸۵ق.
(۱۸). مجمع البیان، الطبرسی (م. ۵۴۸ق.) ، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق.
(۱۹). المحرر الوجیز، ابن عطیة الاندلسی (م. ۵۴۶ق.) ، به کوشش عبدالسلام، لبنان، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۳ق.
(۲۰). المنیر، وهبة الزحیلی، بیروت، دار الفکر المعاصر، ۱۴۱۱ق.



۶ - پانویس


 
۱. نساء/سوره۴، آیه۹۷.    
۲. الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۱، ص۲۲۵.    
۳. تاریخ طبری، ج۲، ص۹۶.
۴. تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۷.
۵. . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۵-۳۱۶.
۶. الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵-۲۰۶.
۷. . البدایة و النهایه، ج۳، ص۳۶۰.
۸. ، روح المعانی، الألوسی، شهاب الدین، ج ۳ صفحه:۱۲۱    
۹. . البدایة و النهایه، ج۳، ص۳۶۰.
۱۰. الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
۱۱. . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۶.
۱۲. الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
۱۳. . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۵-۳۱۶.
۱۴. تفسیر القرطبی، القرطبی، ج۵، ص۳۴۵    
۱۵. المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ابن عطیة الأندلسی، ج۲، ص۱۰۰    
۱۶. تفسیر القرطبی، القرطبی، ج۵، ص۳۴۵    
۱۷. تفسیر قرطبی، ج۵، ص۳۴۶.
۱۸. . مجمع البیان، ج۳، ص۱۵۰.
۱۹. روض الجنان، ج۶، ص۷۸.
۲۰. فتح القدیر، ج۱، ص۵۰۱.
۲۱. التبیان، الشیخ الطوسی، ج۳، ص۳۰۳.    
۲۲. مجمع البیان، ج۳، ص۱۵۱.
۲۳. التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۱۲.
۲۴. تفسیر القرطبی، القرطبی، ج۵، ص۳۴۵    
۲۵. . جامع البیان، ج۵، ص۳۱۷-۳۱۸.
۲۶. الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
۲۷. فتح القدیر، ج۱، ص۵۰۴.
۲۸. التبیان، الشیخ الطوسی، ج۳، ص۳۰۳.    
۲۹. نور الثقلین، الشیخ الحویزی، ج۱، ص۵۳۶.    
۳۰. . تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۴۵.
۳۱. الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۶.
۳۲. نساء/سوره۴، آیه۹۷.    
۳۳. الکشاف، الزمخشری، ج۱، ص۵۵۵.    
۳۴. تفسیر القرطبی، القرطبی، ج۵، ص۳۴۶    
۳۵. الصافی، الفیض الکاشانی، ج۱، ص۴۹۰.    
۳۶. . جامع البیان، ج۴، ص۳۱۷-۳۱۸.
۳۷. الکشاف، الزمخشری، ج۱، ص۵۵۵.    
۳۸. التفسیر المنیر، وهبة الزحیلی، ج۵، ص۲۲۹.    
۳۹. تفسیر بغوی، البغوی، ج۱، ص۴۶۹.    
۴۰. الدر المنثور، ج۲، ص۲۰۵.
۴۱. الکشاف، الزمخشری، ج۱، ص۵۵۵.    
۴۲. . مجمع البیان، ج۳، ص۱۵۲.


۷ - منبع


دانشنامه حج و حرمین شریفین، بر گرفته از مقاله «آیه هجرت».    


رده‌های این صفحه : تاریخ اسلام | تفسیر | سیره پیامبر | شان نزول | هجرت




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.